ખેતી માટે અસરકારક જમીન સુધારક – જીપ્સમ (Gypsum)

જીપ્સમને (Gypsum) ગુજરાતી ભાષામાં ચિરોડી કહે છે. જીપ્સમનું રાસાયણિક બંધારણ કેલ્શિયમ સલ્ફટ (CaSo4) છે. જીપ્સમ એ દ્વિતીય ખનીજ સ્વરૂપે કુદરતી રીતે બહુ મોટા જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે. તેની ખાણો રાજસ્થાન, ગુજરાત, હિમાલય પ્રદેશ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને તામિલનાડુમાં આવેલી છે. ભારતમાં જીપ્સમના કુલ જથ્થાનો ૯૦ ટકા ભાગ રાજસ્થાનમાં આવેલ છે. ખાણમાંથી ઉપલબ્ધ જીપ્સમ ઉપરાંત ઓદ્યોગિક આડ પેદાશમાં મળતા જીપ્સમનો મોટો જથ્થો ફોસ્ફોરેિક એસિડ બનાવતા ઉપલબ્ધ થાય છે. તેને ફોસ્ફો જીપ્સમ કહે છે. દર એક ટન ફોસ્ફોરેિક એસિડ પેદા થતા પ.પ ટન જેટલો ફોસ્ફો જીપ્સમ આડ પેદાશરૂપે મળે છે જે પાઉડરના રૂપમાં હોય છે. સમગ્ર દેશમાં અંદાજે ૨૦૦ લાખ ટન કરતા વધારે ફોસ્ફો જીપ્સમ આડપેદાશ રૂપે મળે છે. ફોસ્ફો જીપ્સમ ખેતી માટે કેવી રીતે ખૂબ ઉપયોગી છે જેની માહિતી નિચે મુજબ છે.

• કેલ્શિયમ અને ગંધક તત્વોની ઉણપમાં અગત્યના ખાતર તરીકે ભારે માટીયાળ જમીનમાં પાકને અનુરૂપ ભૌતિક પરિસ્થિતિ જાળવવામાં જમીન સ્થાપક (સોઈલ કન્ડીશનર) તરીકે ઉપયોગી છે.
• ભાસ્મિક, ખારી-ભાસ્મિક જમીનો તેમજ પિયતના પાણીની સુધારણા માટે અગત્યના રાસાયણિક જમીન સુધારક તરીકે ઉપયોગી છે.
• જીપ્સમથી જમીનનો બાંધો સુધરે છે. જીપ્સમમાં સૂક્ષ્મ તત્વો જેવા કે લોહ, મેંગેનીઝ, જસત અને તાંબા જેવા સૂક્ષ્મ તત્વો પણ અલ્પ પ્રમાણમાં હોવાથી છોડનો વિકાસ કરવામાં મદદરૂપ બને છે. દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં થયેલ સંશોધનના પરિણામો સૂચવે છે કે ગંધકના સ્ત્રોત તરીકે તેમજ જમીન સુધારક તરીકે જીપ્સમ એક ઉત્તમ પદાર્થ છે.
• જમીનનો બાંધો (પ્રત) સુધરતા હવાની અવરજવર તેમજ પાણીની નિતાર શક્તિ વધે છે અને વોટર લોગિંગને અટકાવે છે.

• માટીયાળ કઠણ જમીનને પોચી બનાવીને સખત ઢેફાં પડતા અટકાવે છે.
• જમીનમાં પાણી શોષવાની શક્તિમાં વધારો કરે છે. જમીનનો આમલતાનો આાંક (pH) ઘટાડે છે.
• જમીનનું ધોવાણ અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
• બિયારણને ઉગવામાં મદદરૂપ બને છે. પાણીની સંગ્રહશક્તિ વધવાથી પાણીની અછત વખતે છોડના મૂળ ઊંડ જઈને પાણી શોષીને છોડને ખૂબ રાહત મળે છે.
• જીપ્સમના ઉપયોગથી નબળી ગુણવત્તા ધરાવતા પાણીને પિયત તરીકે વાપરવાની શક્યતામાં વધારો કરે છે.
• મેગનેશિયમની તેમજ એલ્યુમિનિયમની ટોક્ષિસિટીમાં ઘટાડો કરે છે.
• જીપ્સમના વપરાશથી પાણીના વહી જવામાં અને જમીનના ધોવાણને અટકાવે છે.
• જીપ્સમના વપરાશથી માટીયાળ જમીન પાણીથી બહુ ફુલતી નથી તેમજ પાણી સુકાય ત્યારે જમીનમાં તિરાડો પડતી નથી.
• જીપ્સમના વપરાશથી સાધારણ ભીની જમીનમાં સહેલાઈથી ખેડ કરી શકાય છે.
• જીપ્સમની સાથે સેન્દ્રિય ખાતર વાપરવાથી ખૂબ જ ફાયદો થાય છે.
• જીપ્સમના વપરાશથી હેવી મેટલ ટોક્ષિસિટીમાં ઘટાડો થાય છે.
• જીપ્સમના વપરાશથી રાસાયણિક ખાતરમાંનું નાઈટ્રોજન તત્વને હવામાં ઉડી જતું અટકાવે છે.
• જીપ્સમના વપરાશથી ફળની ગુણવત્તામાં વધારો થાય છે અને છોડને થતા અમુક રોગોને અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
• કંદમૂળ વાળા પાકો જેવા કે બટાટા, ગાજર, લસણ અને બીટના પાકોમાં ચીકણી માટી ચોંટી જતી નથી તેથી તેની કાપણી સહેલાઈથી કરી શકાય છે.
• જીપ્સમથી જમીન પોચી થવાથી અળસિયા સહેલાઈથી અવરજવર કરી શકે છે તેથી હવા અને પાણીના અવરજવરના કારણે છોડના મૂળનો સારો વિકાસ થવાથી છોડની વૃદ્ધિ સારી થાય છે.
• જીપ્સમનો ખાતર તરીકે તેમજ ખારી-ભાસ્મિક જમીનમાં ઉપયાગ કરી શકાય છે.

નોંધ : જમીન અને પાણીના પૃથક્કરણના આધારે લામણ કર્યા મુજબ જીપ્સમ વાપરવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ યોજના વીશે ની માહીતી

સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ યોજના

આ કાર્યક્રમ હેઠળ, સરકાર ખેડૂતોને તેમની જમીનની ગુણવત્તાનો અભ્યાસ કરી સારા પાક મેળવી શકે તે માટે જમીનનું આરોગ્ય કાર્ડ એટલે કે સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ આપવાનો ઉદ્દેશ ધરાવે. ભારતભરમાં 14 કરોડ ખેડૂતોને આ કાર્ડ આપવનો ઉદ્દેશ છે. આ કાર્ડ એક મુદ્રિત રિપોર્ટ છે. ખેડૂતોને તેના ખેતર અથવા જમીન હોલ્ડિંગ માટે ત્રણ વર્ષમાં એક વાર આપવામાં આવશે.

માટી હેલ્થ કાર્ડ(સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ) શું છે?

માટી હેલ્થ કાર્ડમાં માટીની ગુણવત્તાનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન છે.

આ કાર્ડમાં નીચેના વિશેની માહિતી શામેલ છે:

1. કાર્યાત્મક લક્ષણો

2. પાણી અને પોષક તત્વો

3. જૈવિક ગુણધર્મો

આની સાથે સુધારાત્મક પગલાં વિશે પણ માહીતી હશે જે સારી ઉપજ લેવા માટે ખેડૂતોએ અપનાવવા જોઇએ.

આ કાર્ડ ખેડૂતોને કેવી રીતે મદદ કરે છે?

1. ખેડૂતોને એક સારો સંશોધિત અહેવાલ મળશે, જેનો ઉપયોગ માટીની ગુણવત્તા સુધારવા માટે  નિષ્ણાતો દ્વારા ઉકેલો આપવા માટે કરવામાં આવશે.

2. નિયમિત મોનીટરીંગથી ખેડૂતોને લાંબા ગાળાનો માટી(જમીન) હેલ્થ રેકોર્ડ મેળવવા માટે મદદ મળશે.

3. સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ ખેડૂતોને દરેક પ્રકારની જમીનમાં જરૂરી પોષક તત્ત્વો અને ખાતરોની ઉણપ અને તેની જરૂરિયાત વિશેની ભલામણ કરવામાં મદદ કરશે, જે પાક ઉપજ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.

પ્રક્રિયા

દેશની કેટલીક માન્યતાપ્રાપ્ત માટી પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ માટીના નમૂનાની ચકાસણી કરી રહી છે. નિષ્ણાતો દ્વારા આ પરીક્ષણોના પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે અને તેમના સૂચનો અને ભલામણો જમીન આરોગ્ય કાર્ડ્સ(સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ)માં દર્શાવવામાં આવે છે.

વેબ પોર્ટલ પર વધુ માહિતી

કૃષિ વિભાગ દ્વારા માટી હેલ્થ કાર્ડ પોર્ટલ શરૂ કરવામાં આવી છે. ખેડૂતોને આ પોર્ટલ: www.soilhealth.dac.gov.in પર માટીના નમૂના અને પ્રયોગશાળાના  પરીક્ષણ અહેવાલોની વિગતો રજીસ્ટર કરવાની જરૂર છે.

એકવાર આ પોર્ટલ પર રજિસ્ટર થયા પછી ખેડૂત નીચે આપેલ કાર્ય(વિગતો) કરી શકે છે:

1. માટી નમૂનાઓનું નોંધણી

2. માટી પરીક્ષણ લેબ દ્વારા આપવામાં આવેલ પરીક્ષણ પરિણામો

3. ખાતર અને પોષક તત્ત્વોની ભલામણો

4. સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ બનાવવું

નમૂના દીઠ ચૂકવણી(ચાર્જ) શું છે?

ખેડૂતો માટે આ નિ:શુલ્ક છે. રાજ્ય સરકારોને માટીના નમૂના દીઠ રૂ.190 આપવામાં આવે છે. આમાં માટીના નમૂનાનું સંગ્રહ, તેના પરીક્ષણ, ખેડૂતને માટી સ્વાસ્થ્ય કાર્ડનું આપવાથી વિતરણનો સમાવેશ થાય છે.

તમે માટી હેલ્થ કાર્ડ બનાવવા માટે તમારા સ્થાનિક કૃષિ અધિકારી અથવા જિલ્લા કૃષિ અધિકારીનો સંપર્ક કરી શકો છો.

ખેતી ને નફાકારક બનાનવા માટે જમીનની ફળદ્રુપતા સચવાઈ તે ખુબજ જરૂરી છે

જમીનની ફળદ્રુપતા સચવાઈ રહે અને ખેતી નફાકારક બની રહે તે માટે જમીનના ગૌણ અને સૂક્ષ્મ તત્ત્વો પરનું સંશોધન ખેડૂતો માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે

ખેડૂતોએ જમીનની ચકાસણી કરી તેની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખવી જરુરી છે, પરંતુ ઘણાં ખેડૂતો તેની ઉપેક્ષા સેવે છે. તેઓ ફક્ત વધુ ઉત્પાદન મળે તે માટે બીટી બિયારણો અને વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો વધુ પ્રમાણમાં વાવે છે. આવી જાતો જમીનમાંથી પુષ્કળ પ્રમાણમાં પોષક તત્ત્વોનું શોષણ કરી લે છે. આથી જમીનમાંથી પોષકતત્ત્વોનો ઉપાડ વધી જવાથી તત્ત્વોની ઉણપ વર્તાય છે. આથી ખેડૂતોએ જમીનમાં રહેલાં પોષકતત્ત્વો વિશે પણ જાણવું જરૃરી છે.
વનસ્પતિને તેના બંધારણ અને વૃદ્ધિ માટે કુલ 17 તત્ત્વો જરુરી છે.આ ઉપરાંત બીજાં ઘણાં તત્ત્વો જમીનમાં આવેલ છે. પણ તે બધાં વનસ્પતિને ઉપયોગી તત્ત્વો નથી. છોડને જરૃરી એવાં પોષક તત્ત્વો સપ્રમાણ તે જમીનમાં સહેલાઈથી મૂળ વાટે મેળવી લે છે. આમ છોડ દ્વારા ચુસાઈ ગયેલાં પોષકતત્ત્વો જમીનમાંથી ઓછાં થાય છે. આથી જમીનની ફળદ્રુપતા ટકાવી રાખવા માટે જેટલાં પોષકતત્ત્વો જમીનમાંથી ઓછાં થાય છે તેટલાં પાછાં તેમાં ઉમેરવાં જોઈએ. એટલે વનસ્પતિને કયાં કયાં પોષકતત્ત્વો કેટલા પ્રમાણમાં જરુરી છે અને તે કેવી રીતે મળે છે તે જાણવું ખેડૂતો માટે ખૂબ જરુરી છે.
પૃથ્વી ઉપર અત્યાર સુધી લગભગ 103 જેટલાં તત્ત્વોનું સંશોધન થયું છે તે બધાંની છોડને જરુરિયાત હોતી નથી. છોડનું વૈજ્ઞાાનિક પૃથક્કરણ કરતાં તેમાં ઘણાં તત્ત્વો જણાયાં છે, પરંતુ તેમાંથી ફક્ત 17 તત્ત્વોને જ છોડ માટે આવશ્યક પોષકતત્ત્વોમાં ગણવામાં આવ્યાં છે.
કોઈ પણ તત્ત્વને આવશ્યક પોષકતત્ત્વ કહી શકાય નહીં. જે તત્ત્વ બધા જ સિદ્ધાંતોને અનુરૃપ હોય તેને પોષકતત્ત્વ કહી શકાય. જેમાં છોડની વૃદ્ધિ, પ્રજનન, જીવનચક્ર પૂરું કરવા માટે તે આવશ્યક સાબિત થવુ જોઈએ. એટલે કે જે તે તત્ત્વની ગેરહાજરીમાં કોઈ પણ છોડ પોતાનું જીવનચક્ર પૂરું કરી શકતો ન હોય. છોડમાં તે તત્ત્વનાં ચોક્કસ કાર્યો હોવાં જોઈએ અને આ કાર્યો બીજાં તત્ત્વોથી ન થઈ શકતાં હોય તેમજ આ તત્ત્વની ખામીથી છોડમાં તેની ઉણપ સ્પષ્ટ વર્તાતી હોય અને આ ઊણપ તે તત્ત્વ આપવાથી અટકાવી શકાય અથવા દૂર કરી શકાય છે એવું સાબિત થવું જોઈએ. તેમજ તે તત્ત્વ છોડની ચયાપચયની ક્રિયાઓમાં સીધો ભાગ ભજવતું હોવું જોઈએ. આવાં લક્ષણો ધરાવતાં તત્ત્વોને પોષકતત્ત્વો કહેવાય છે. જેને મુખ્ય, ગૌણ  અને સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વો એમ ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય. છોડનો મુખ્ય પોષકતત્ત્વો જે છોડને વધુ જથ્થામાં જરુરિયાત હોય અને જે પોષકતત્ત્વો છોડને ઘણા જ ઓછા જથ્થામાં જોઈતાં હોય તેને ગૌણ પોષક તત્ત્વો અને જે અલ્પ માત્રામાં જોઈતાં હોય તેને સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વો કહે છે.

સંપૂર્ણ વિકાસ નીચેનાં તત્વોથી થાય છે.
(1) બંધારણીય તત્વો: કાર્બન, હાઈડ્રોજન, ઓકિસજન
(2) મુખ્ય પોષક તત્વો: નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટાશ
(3) ગૌણ તત્વો: કેલશ્યમ, મેગ્નેશ્યમ, સ્લ્ફર
(4) સુક્ષ્મ પોષક તત્વો: લોહ, જસત, તાંબુ, મેંગેનીઝ, બોરોન, મોલીબ્લેડમ, કલોરીન,
કોબાલ્ટ)
દરેક આવશ્યક પોષકતત્ત્વોના છોડમાં અલગ અલગ અને વિશિષ્ટ કાર્યો હોય છે. કોઈ પણ આવશ્યક પોષકતત્ત્વની ઊણપથી છોડની દેહર્ધાિમક ક્રિયાઓમાં વિક્ષેપ પડે છે. પરિણામે છોડની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે અને છોડ ઉપર ઊણપનાં ચિહ્નો જોવા મળે છે અને પાક ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. આથી દરેક તત્ત્વોના છોડમાં કાર્યો, તેની ઉણપથી  છોડ ઉપર થતી વિપરીત અસરો અને આ ઊણપ દૂર કરવાની રીતોની જાણકારી ખેડૂતોને હોવી જરુરી છે. આ ઉપરાંત કોઈ પણ પોષકતત્ત્વ પાકની જરુરિયાત કરતાં વધારે જથ્થામાં આપવામાં આવે તો તે પણ પાકને નુકસાનકર્તા છે. તેથી જે તે પાકને જે તે તત્ત્વની જેટલી જરૃરિયાત હોય તે ખાતર દ્વારા પૂરી પાડવી જોઈએ. આમ ખેડૂત પોતાના ખેતરમાં પાકને કેટલા પ્રમાણમાં કયાં પોષકતત્ત્વોની જરુરિયાત રહેશે તેનાથી માહિતગાર હોય તો તે સચોટ પગલાં લઈ પોતાની જમીનની ફળદ્રુપતા ટકાવી શકશે. ઘણાં ખેડૂતો ખૂટતાં પોષકતત્ત્વોની ર્પૂિત માટે આડેધડ ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ ખાતરના બેફામ ઉપયોગથી ઉત્પાદન પર વિપરીત અસર પડે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા પર પણ માઠી અસર પડે છે.